Կրիպտոարժութային դրամապանակը ծրագիր է, որի շնորհիվ օգտատերերը կարող են ստանալ կամ ուղարկել ցանկացած անհրաժեշտ կրիպտոարժույթ և կատարել այլ գործողություններ։ Այս դրամապանակները չեն պահում կրիպտոարժույթը․ դրանք գեներացնում են հանրային բանալիներ (Bitcoin հասցե) և պահպանում են դրամապանակում առկա բոլոր հասցեների գաղտնի բանալիները։
«Bitcoin գործարք. Մաս 1» հոդվածում մենք քննարկել ենք հանրային և գաղտնի բանալիների հասկացությունները։ Եթե չգիտեք, թե ինչ տարբերություն կա դրանց միջև, խորհուրդ ենք տալիս նախ ծանոթանալ այդ հոդվածին։ Իսկ այժմ ավելի մանրամասն կխոսենք գաղտնի բանալիների և դրանց նշանակության մասին։
Գաղտնի բանալի և seed-ֆրազա
Գաղտնի բանալին (private key կամ փակ բանալի) պատահականորեն գեներացված թվերի և նշանների համակցություն է, որը կազմում է գաղտնի գաղտնաբառ/համար։ Գաղտնի բանալիներն են հանդիսանում ձեր ապացույցը, որ դուք տիրապետում եք դրամապանակի տվյալ հասցեին և, համապատասխանաբար, այդ հասցեում գտնվող մետաղադրամներին։ Հենց գաղտնի բանալիների միջոցով են իրականացվում գործարքները։ Ով տիրապետում է գաղտնի բանալիներին, նա էլ տիրապետում է տվյալ հասցեում գտնվող միջոցներին։ Նկարում ներկայացված է Blockchain.comդրամապանակը, որտեղ երևում է, որ յուրաքանչյուր հասցեին համապատասխանում է իր առանձին գաղտնի բանալին։
Գոյություն ունի նաև seed-ֆրազա (seed phrase, մեմոնիկ արտահայտություն, պահուստային արտահայտություն) հասկացությունը։ Այն բաղկացած է 12, 18 կամ 24 բառերից։ Եթե գաղտնի բանալին ապահովում է մուտք միայն մեկ կոնկրետ մետաղադրամի հասցեին, ապա seed-ֆրազանտալիս է լիարժեք վերահսկողություն դրամապանակում գեներացված բոլոր մետաղադրամների հասցեների նկատմամբ։ Պարզ ասած՝ seed-ֆրազան պարունակում է դրամապանակի բոլոր հասցեների բոլոր գաղտնի բանալիները։ Նկարում ներկայացված է Electrum դրամապանակում դրամապանակ ստեղծելու ընթացքում գեներացված seed-ֆրազայի օրինակ։
Սակայն ոչ բոլոր կրիպտոարժութային դրամապանակներն են օգտատիրոջը տրամադրում իր գաղտնի բանալիների նկատմամբ վերահսկողություն. որոշ դրամապանակներ գաղտնի բանալիները պահում են իրենց սեփական սերվերներում։
Կրիպտոարժութային դրամապանակները լինում են տարբեր տեսակների։ Բոլոր տեսակները թվարկելը իմաստ չունի , ուստի կդիտարկենք դրանցից ամենատարածվածները։
Կրիպտոարժութային դրամապանակների տեսակները
Հիմնական դասակարգման համաձայն՝ դրամապանակները միմյանցից տարբերվում են գաղտնի բանալիների պահպանման եղանակով և դրանց հասանելիության ապահովման մեխանիզմով։ Ըստ դրամապանակի հասանելիության ապահովման եղանակի՝ տարբերում են հետևյալ տեսակները.
Վեբ կամ բջջային դրամապանակ (կամ տաք դրամապանակ) — կրիպտոարժութային դրամապանակների ամենատարածված տեսակն է։ Դրանց օգտագործման համար անհրաժեշտ է գաջեթ՝ համակարգիչ կամ բջջային սարք, ինչպես նաև ինտերնետ կապ։ Բջջային դրամապանակները ներբեռնվում են հեռախոսում որպես հավելված, իսկ վեբ դրամապանակները հասանելի են ցանկացած սարքի բրաուզերի միջոցով։
Դրանց ժողովրդականության գաղտնիքն այն է, որ ինտերֆեյսը ինտուիտիվորեն հասկանալի է և օգտագործման համար հատուկ գիտելիքներ չի պահանջում։ Սա ամենաանվտանգ տարբերակը չէ, սակայն ամենահարմարն է և հատկապես հարմար է սկսնակների համար։ Այս տեսակի դրամապանակի թերությունն այն է, որ գաջեթը կարող է կորչել կամ գողացվել։ Այդ դեպքում, եթե խարդախը տիրապետում է համապատասխան հմտությունների, նա կարող է հափշտակել միջոցները։ Հետևաբար, անհրաժեշտ է շատ ուշադիր ընտրել այն դրամապանակը, որին կարելի է վստահել, և այնտեղ չպահել խոշոր գումարներ։ Ուշադրություն դարձրեք այն պաշտպանական մեխանիզմներին և գործիքներին, որոնք ծրագիրը տրամադրում է ձեր միջոցների անվտանգության համար, ինչպես նաև ուսումնասիրեք տվյալ հարթակի կոտրման պատմությունը՝ դրա հարաբերական անվտանգության մեջ համոզվելու համար։ Սմարթֆոնների համար կարելի է օգտագործել հետևյալ Bitcoin դրամապանակները՝ Edge, BRD, Blockstream Green, Blockchain, Bitcoin Wallet և այլք։
BitGo.com վեբ դրամապանակի օրինակ։
BRD բջջային դրամապանակի օրինակ։
Ապարատային դրամապանակ (կամ սառը դրամապանակ) — շարժական սարք է, որը մշտապես միացված չէ ինտերնետին և սովորաբար ունի USB ֆլեշ կրիչի տեսք։ Սա կրիպտոարժույթի պահպանման ամենաանվտանգ եղանակն է, սակայն այս դրամապանակների թերությունն այն է, որ դրանք վճարովի սարքեր են։
Սարքն ակտիվացնելիս դրամապանակը ցուցադրում է seed-ֆրազան, որը պետք է գրի առնել թղթի վրա և պահել ապահով վայրում։ Եթե սարքը կորչի կամ վնասվի, բոլոր միջոցները կարելի է հեշտությամբ վերականգնել մեկ այլ սարքի վրա՝ seed-ֆրազայի միջոցով։ Ապարատային դրամապանակների վաճառքի առաջատարներն են Ledger և Trezor։
Սառը դրամապանակների շարքին են պատկանում նաև թղթային և դեսքթոփ դրամապանակները։ Թղթային դրամապանակը թուղթ է, որի վրա տպված են գաղտնի բանալին և հանրային բանալին (բաց հասցեն)։ Այստեղ ամենակարևորն այն է, որ թուղթը չթրջվի և չկորչի։ Թղթային բանալու կորստի դեպքում միջոցները վերականգնել հնարավոր չէ։
4. Դեսքթոփ դրամապանակ տեղադրվում է համակարգչի վրա որպես հավելված։ Ինչպես ապարատային դրամապանակի դեպքում, օգտատիրոջը նույնպես առաջարկվում է գրի առնել seed-ֆրազան։ Այդպիսով նա ստանում է հասանելիություն իր գաղտնի բանալիներին և, համապատասխանաբար, լիարժեք վերահսկողություն իր միջոցների նկատմամբ։ Այս տեսակի դրամապանակներից են՝ Electrum, Exodus, Bitcoin Core, Multibit, Armory, Atomic Wallet։
Այս դրամապանակների թերությունն այն է, որ դուք կապված եք կոնկրետ նոութբուքի կամ համակարգչի հետ, և անհրաժեշտ է ապահովել սարքի մանրակրկիտ պաշտպանությունը վիրուսներից։ Սակայն այսօր գրեթե բոլոր ապարատային դրամապանակներն արդեն ունեն նաև իրենց բջջային տարբերակը։
Electrum դրամապանակի օրինակ։
Ըստ գաղտնի բանալիների պահպանման եղանակի՝ տարբերում են.
Կաստոդիալ դրամապանակը գտնվում է հարթակի օպերատորի, այլ կերպ ասած՝ կաստոդիանի վերահսկողության ներքո, որը պատասխանատու է գաղտնի բանալիների պահպանման և պահուստային պատճենների ստեղծման համար։ Սա կարող է հարմար լինել, եթե դուք կորցրել եք ձեր դրամապանակի հասանելիությունը։ Այդ դեպքում երրորդ կողմը կօգնի ձեզ վերականգնել ձեր միջոցների նկատմամբ վերահսկողությունը։Բացի այդ, հարթակների սեփականատերերը հաճախ պահանջում են անցնել նույնականացում (KYC) և տիրապետում են ձեր ամբողջ անձնական տեղեկատվությանը։ Այս տեսակի դրամապանակն աջակցվում է գրեթե բոլոր բորսաների կողմից, օրինակ՝ Coinbase, Kraken, Bitfinex, Binance, Poloniex, Bittrex, CoinEx, Bitstamp և այլն, ինչպես նաև բազմաթիվ տաք դրամապանակների կողմից։Այս համակարգն ունի նաև որոշ թերություններ, ինչպիսիք են՝ հասանելիության սահմանափակումը հարթակում տեխնիկական աշխատանքների ընթացքում, միջոցների կորուստը դատարանի որոշմամբ կամ կայքի փակման դեպքում և այլն։
Ոչ կաստոդիալ դրամապանակ է համարվում այն կրիպտոարժութային դրամապանակը, որը օգտատիրոջը հնարավորություն է տալիս լիովին վերահսկել իր գաղտնի բանալիներն ու իր միջոցները, ինչպես նաև մնալ անանուն։ Այս կատեգորիային կարելի է դասել վերը նշված ապարատային, թղթային և դեսքթոփ դրամապանակները։ Ամենատարածված ոչ կաստոդիալ դրամապանակներից են՝ Electrum, Exodus, Atomic Wallet, Wasabi Wallet, Jaxx, Coinomi, Abra, MyEtherWallet, MyCrypto, Wirex, Button Wallet, ZenGo, Paytomat, Bitcoin.com, BRD, BTC.com և այլն։ Սակայն պետք է հիշել, որ գաղտնի բանալու կորստի դեպքում բոլոր միջոցները կկորչեն անվերադարձ։
Գոյություն ունեն նաև դրամապանակների այլ դասակարգումներ՝ մուլտարժութային դրամապանակներ կամ միայն մեկ արժույթ աջակցող դրամապանակներ։ Բլոկչեյն ցանցի հետ փոխգործակցության եղանակով տարբերում են հաստ (thick) և բարակ (thin) դրամապանակներ։ Ֆունկցիոնալ հնարավորությունների հիման վրա տարբերում են բազմաստորագրությամբ (multisignature) դրամապանակներ, պասիվ եկամուտ ստանալու հնարավորություն ունեցող դրամապանակներ (լենդինգ, սթեյքինգ, ֆարմինգ), միքսերի գործառույթ ունեցող դրամապանակներ և բազմաթիվ այլ տեսակներ։
Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, կրիպտոարժութային դրամապանակները էականորեն տարբերվում են մեզ հայտնի Qiwi, WebMoney, AdvCash և նմանատիպ դրամապանակներից։ Այդպիսի դրամապանակներն աշխատում են կենտրոնացված համակարգերի հիման վրա, ինչը նշանակում է, որ միջոցները փաստացի պահվում են որևէ կազմակերպության կողմից։ Գաղտնաբառի կորստի կամ փոխանցման ընթացքում սխալի դեպքում կարելի է դիմել վարչակազմին, և նրանք կօգնեն լուծել առաջացած խնդիրները։ Կրիպտոարժութային դրամապանակների դեպքում համակարգը ապակենտրոնացված է, և միջոցները որևէ տեղ չեն պահվում․ պահվում են միայն գաղտնի բանալիները՝ կամ ձեր մոտ, կամ կաստոդիանի մոտ։ Ձեր միակ ապացույցը, որ տվյալ հասցեում գտնվող միջոցները պատկանում են ձեզ, գաղտնի բանալին է։ Իսկ դրամապանակի բոլոր հասցեներում գտնվող միջոցները վերականգնելու միակ միջոցը ձեր seed-ֆրազան է։
Իսկ դրամապանակը պարզապես ծրագրային ապահովում է, որը միանում է բլոկչեյնին և մարդու համար հարմար ձևով ցուցադրում է գործարքները, մնացորդները և դրամապանակի վերաբերյալ այլ տեղեկություններ։
Ո՞ր դրամապանակն ընտրել։ Ամեն ինչ կախված է ձեր առաջնահերթություններից։ Եթե ձեզ համար առաջնային են անվտանգությունն ու անանունությունը, ընտրեք ապարատային դրամապանակ։ Եթե կարևոր են հարմարավետությունն ու շարժունակությունը, ապա ընտրեք ցանկացած տաք դրամապանակ։
Անվտանգության վերաբերյալ առաջարկություններ
Կրիպտոարժութային դրամապանակներ օգտագործելիս ձեր ակտիվներն առավելագույնս պաշտպանելու համար անհրաժեշտ է հետևել մի քանի կանոնների.
- Կաստոդիալ դրամապանակներ օգտագործելիս պահպանեք ձեր գաղտնաբառերը գաղտնաբառերի կառավարման ծրագրերի (password manager) միջոցով, իսկ ոչ կաստոդիալ դրամապանակների seed-ֆրազաները գրի առեք և պահպանեք տարբեր եղանակներով՝ մի քանի անվտանգ վայրերում։
- Ձեր ակտիվները բաժանեք և տեղաբաշխեք տարբեր դրամապանակներում, որպեսզի հաքերային հարձակման կամ այլ չնախատեսված իրավիճակների դեպքում չկորցնեք ամեն ինչ։
- Ֆիշինգային հարձակումներից պաշտպանվելու համար վեբ դրամապանակներ մուտք գործեք միայն ձեր կողմից պահպանված էջանիշերի (bookmarks) հղումների միջոցով։ Եթե հասցեն մուտքագրում եք ձեռքով, ավելի լավ է դա անել բրաուզերի նոր ներդիրում և ուշադիր ստուգել հասցեի յուրաքանչյուր նշանը։
- Մի ծուլացեք ստեղծել և պահպանել ձեր գաղտնի բանալիների պահուստային պատճենները, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում կարողանաք վերականգնել ձեր միջոցները։
- Երբեք մուտք մի գործեք ձեր դրամապանակներ ինտերնետ-սրճարանների համակարգիչներից, մի այցելեք պոռնոգրաֆիկ կայքեր և պարբերաբար թարմացրեք ձեր օպերացիոն համակարգը։
Այն մասին, թե ինչպես բացել կրիպտոարժութային դրամապանակ, կպատմենք «Ինչպես բացել կրիպտոարժութային դրամապանակ. քայլ առ քայլ ուղեցույց սկսնակների համար»հոդվածում։
Հաջողություն ենք մաղթում։